Chiều ngày 27/10/2026, Quốc hội thảo luận tại Hội trường về Nghị quyết của Quốc hội về thực hiện thí điểm cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội.

Hình: Quang cảnh hội nghị
Tham gia thảo luận, đại biểu Phan Thị Mỹ Dung - Tỉnh ủy viên, Giám đốc Sở Tư pháp thống nhất với sự cần thiết ban hành Nghị quyết và cơ bản thống nhất với các nội dung của dự thảo.

Hình: đại biểu Phan Thị Mỹ Dung - Giám đốc Sở Tư pháp
Tuy nhiên, qua rà soát, đối chiếu với Báo cáo số 150/BC-VKSTC ngày 26/10/2026 của Viện kiểm sát nhân dân tối cao về tiếp thu, giải trình ý kiến đóng góp tại Tổ, đại biểu nhận thấy còn một số vấn đề cần được tiếp tục điều chỉnh, làm rõ, cụ thể như sau:
Thứ nhất, về nhiệm vụ, quyền hạn và vai trò của Kiểm sát viên tại phiên tòa, phiên họp (Điều 18).
Tại khoản 1 Điều 18, dự thảo quy định Kiểm sát viên được phân công có nhiệm vụ tham gia phiên tòa, phiên họp; nếu vắng mặt thì Tòa án phải hoãn phiên tòa, phiên họp. Đại biểu đề nghị xem xét quy định này trong mối quan hệ với trình tự, thủ tục giải quyết vụ việc theo dự thảo. Theo đó, từ thời điểm Tòa án thụ lý vụ việc đến khi mở phiên tòa, việc giải quyết được thiết kế theo trình tự, thủ tục tố tụng dân sự. Trong khi đó, theo Bộ luật Tố tụng dân sự, không phải mọi trường hợp Kiểm sát viên vắng mặt đều đương nhiên dẫn đến việc hoãn phiên tòa.
Bên cạnh đó, đối chiếu Điều 18 với Điều 11 và Điều 16 của dự thảo, đại biểu nhận thấy Viện kiểm sát vừa là chủ thể khởi kiện hoặc yêu cầu Tòa án giải quyết vụ việc dân sự để thu hồi tài sản cho Nhà nước, vừa được giao chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong quá trình giải quyết chính vụ việc đó. Với tư cách chủ thể khởi kiện, Viện kiểm sát phải thu thập, trình bày chứng cứ, tranh luận và bảo vệ yêu cầu thu hồi tài sản; trong khi chức năng kiểm sát tố tụng có mục đích và nội dung khác. Việc đồng thời giao hai vai trò này cho cùng một Kiểm sát viên tại phiên tòa dân sự, cùng với quy định bắt buộc hoãn phiên tòa khi Kiểm sát viên vắng mặt, có thể làm phát sinh sự chồng lấn về chức năng, khiến vai trò của Viện kiểm sát tại phiên tòa chưa thật sự rõ ràng.
Do đó, đại biểu đề nghị chỉ quy định: “Kiểm sát viên được phân công có nhiệm vụ tham gia phiên tòa, phiên họp”, bỏ nội dung “nếu vắng mặt thì Tòa án hoãn phiên tòa, phiên họp”. Trường hợp Kiểm sát viên vắng mặt, Tòa án căn cứ quy định của pháp luật tố tụng dân sự để quyết định.
Ngoài ra, tại điểm a khoản 2 Điều 18, dự thảo quy định Kiểm sát viên có nhiệm vụ, quyền hạn “công bố quyết định khởi kiện, văn bản yêu cầu”. Đại biểu cho rằng việc sử dụng từ “công bố” chưa phù hợp với tính chất của phiên tòa giải quyết vụ việc dân sự. Vì vậy, đề nghị thay bằng cụm từ “Kiểm sát viên trình bày quyết định khởi kiện, văn bản yêu cầu”, nhằm phản ánh đúng hoạt động của Viện kiểm sát với tư cách chủ thể khởi kiện, yêu cầu; đồng thời làm rõ quyền, nghĩa vụ của Kiểm sát viên, hạn chế chồng lấn chức năng, bảo đảm tính khách quan và khả thi khi áp dụng.
Thứ hai, về bổ sung các quy định mang tính nguyên tắc để giải quyết những vấn đề khác biệt giữa cơ chế thí điểm và pháp luật hiện hành.
Đại biểu đề nghị bổ sung vào Nghị quyết những quy định mang tính nguyên tắc, định khung chung để giải quyết các vấn đề khác biệt giữa cơ chế thí điểm với các quy định hiện hành có liên quan, nhất là pháp luật về tố tụng dân sự và thi hành án dân sự. Đây là cơ sở để Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao, Chính phủ và các cơ quan liên quan hướng dẫn, quy định chi tiết, bảo đảm sự đồng bộ, thống nhất trong quá trình triển khai thực hiện.
Một là, về căn cứ thu hồi tài sản và bảo vệ quyền của chủ sở hữu hợp pháp, người thứ ba ngay tình (Điều 3, Điều 4 và Điều 6):
Đại biểu đề nghị rà soát, chỉnh lý theo hướng phân biệt rõ tài sản không giải trình được hợp lý về nguồn gốc với tài sản liên quan đến tội phạm hoặc do phạm tội mà có; quy định cụ thể giá trị chứng minh của việc không giải trình được nguồn gốc, điều kiện thu hồi tài sản có giá trị tương đương và trách nhiệm chứng minh của cơ quan yêu cầu thu hồi. Đồng thời, không chuyển trách nhiệm xác minh, chứng minh căn cứ thu hồi sang cho chủ sở hữu hợp pháp hoặc người thứ ba ngay tình.
Theo đại biểu, việc không giải trình được hoặc giải trình chưa thuyết phục về nguồn gốc tài sản chỉ có thể là một tình tiết cần xác minh, không đương nhiên chứng minh tài sản là sản phẩm của tội phạm và không nên là căn cứ duy nhất để thu hồi. Đặc biệt, không thể mặc nhiên đặt gánh nặng giải trình, xác minh lên người thứ ba ngay tình hoặc người đồng sở hữu, bởi họ có thể không đủ điều kiện, khả năng hoặc không còn lưu giữ chứng từ để chứng minh quyền của mình, dù trên thực tế tài sản thuộc sở hữu hợp pháp hoặc không liên quan đến hành vi vi phạm.
Vì vậy, cơ quan yêu cầu thu hồi phải có trách nhiệm xác minh khách quan, đánh giá tổng thể chứng cứ và làm rõ phần tài sản thực sự thuộc diện thu hồi, bảo đảm không xâm phạm quyền tài sản hợp pháp của người khác.
Hai là, về bảo vệ quyền của người có quyền lợi liên quan và trường hợp không thể liên hệ (Điều 17):
Đại biểu đề nghị bổ sung quy định cụ thể về cách xử lý khi không xác định được người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; trường hợp không thể liên hệ, không thể giao, nhận thông báo hoặc người đã được thông báo nhưng vắng mặt.
Theo đại biểu, việc chỉ dẫn chiếu chung đến pháp luật tố tụng dân sự chưa giải quyết hết các tình huống đặc thù, nhất là khi tài sản đã qua nhiều lần chuyển dịch, người có quyền đối với tài sản thay đổi nơi cư trú, đã chết hoặc không còn khả năng liên hệ. Do đó, cần quy định trình tự xác minh, thông báo, công khai thông tin và ghi nhận kết quả thực hiện; đồng thời bảo đảm việc không liên hệ được hoặc vắng mặt không tự động làm mất quyền tài sản hợp pháp của họ.
Đại biểu cũng lưu ý trường hợp tài sản bị thu hồi nằm trong cổ phần, cổ tức, vốn góp mà khó tách biệt phần tài sản liên quan đến tội phạm. Việc thông báo công khai trên các cổng thông tin điện tử có thể ảnh hưởng rất lớn đến uy tín, giá trị cổ phiếu, hoạt động sản xuất, kinh doanh và khách hàng của doanh nghiệp. Những thiệt hại phát sinh, nếu có, sẽ rất khó xác định đầy đủ khi xem xét trách nhiệm bồi thường theo cơ chế được đề cập trong dự thảo Nghị quyết.
Ba là, về thứ tự và phương thức xử lý tài sản sau thu hồi (Điều 19):
Đại biểu đề nghị bổ sung quy định chung về thứ tự ưu tiên, thời hạn, phương thức xử lý và trách nhiệm quản lý, bảo quản tài sản sau thu hồi; đồng thời làm rõ pháp luật được áp dụng để xử lý tài sản sau khi bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật, trong mối quan hệ giữa pháp luật tố tụng dân sự, thi hành án dân sự và cơ chế thí điểm đặc thù.
Cụ thể, đại biểu đề nghị nghiên cứu làm rõ thứ tự xử lý tài sản theo hướng: trước hết, xác định, tách phần tài sản thuộc quyền sở hữu hợp pháp của chủ thể không thuộc diện thu hồi, người đồng sở hữu; giải quyết việc trả lại tài sản, bồi thường cho chủ sở hữu hợp pháp, người bị hại hoặc người thứ ba ngay tình theo quy định pháp luật; thanh toán các chi phí hợp lý cho việc quản lý, bảo quản, định giá và xử lý tài sản; phần còn lại mới nộp ngân sách nhà nước hoặc giao cơ quan có thẩm quyền quản lý, hoặc xác định một thứ tự ưu tiên khác.
Đồng thời, cần xác định rõ trách nhiệm quản lý, xử lý tài sản, quy định thời hạn và hình thức xử lý phù hợp với từng loại tài sản, tránh tình trạng tồn đọng, bỏ hoang, xuống cấp hoặc giảm giá trị sau khi thu hồi.
Ngoài ra, việc xác định tài sản liên quan đến tội phạm cũng như thu hồi, xử lý tài sản sau thu hồi là những nội dung hết sức quan trọng, cốt lõi của Nghị quyết. Vì vậy, cần tiếp tục rà soát kỹ lưỡng để vừa bảo đảm cơ chế thí điểm đạt mục tiêu thu hồi tài sản liên quan đến tội phạm không qua thủ tục kết tội, vừa bảo vệ quyền sở hữu hợp pháp, hạn chế nguy cơ sai sót, gây thiệt hại trong quá trình thu hồi hoặc kéo dài việc xử lý do vướng mắc về quy trình tố tụng, làm giảm, lãng phí giá trị tài sản.
Hoàng Long
Ý kiến bạn đọc